ابن خلدون و اخلاق شهرنشینی - مسعود علیمردانی

همگام با پیدایش شهرهای متعدد در اقصا نقاط عالم، تعدادی از دانشمندان نیز در دوره‌های گوناگون به تحقیق و تتبع در وجوه مختلف زندگی شهری و تبیین شرایط، ویژگی‌ها و شاخص‌های شهر پرداخته و از خود آثار گرانقدری نیز بر جای نهاده‌اند. بررسی آثار به جای مانده از دانشمندان مذکور، نشانگر این واقعیت است که از آغاز عمر شهرنشینی انسان، بیش از چند هزار سال نمی‌گذرد. از سوی دیگر با تفحص در شهرهای کهن شاهد تحول شگرفی در آن‌ها طی قرون گذشته تا به امروز هستیم و چنین امری فقط در سایة تلاش و پیشرفت مستمر انسان امکانپذیر بوده است؛ افزون بر آن مکاتب دینی و فلسفی موجود در دنیا نیز در طول پیدایش و تکامل خود، با محل زیست انسان، به ویژه شهر برخوردهای متفاوتی داشته و هر کدام از آن‌ها شرایط و ویژگی‌های خاصی را برای جایگاه زندگی انسان و ابعاد و خصوصیات مختلف آن تبیین کرده‌اند.
دین مبین اسلام نیز از آغاز پیدایش خود در سرزمین حجاز و به‌وسیلة پیامبر گرامی آن به تدریج اصول و شرایط مشخص و معینی را برای محل زیست انسان تعیین و بیان کرده‌است. در کتاب آسمانی اسلام یعنی قرآن مجید نیز به دفعات ودر آیات گوناگون از لغات «مدینه» و «بلد» به معنای «شهر» استفاده و اسامی مذکور بارها ذکر شده و افزون بر آن در آیات و احادیث به جای مانده از امامان معصوم(ع) همواره شهرنشینی مورد مدح و ستایش قرار گرفته است. در این راستا نیز دانشمندان و فلاسفة گوناگون در زمینة شهر و مسائل مبتلابه آن به بررسی و تحقیق و کنکاش پرداخته و آثار گرانقدری نیز از خود برجای نهاده‌اند.
یکی از مهم‌ترین دانشمندانی که طی قرون گذشته به مسأله شهر و شهرنشینی پرداخته، «عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حضرمی» فیلسوف و جامعه‌شناس شهیر سده‌های هشتم و نهم هجری است. او در شاهکار فلسفی خود به نام «المقدمه» تحقیق گرانسنگی در زمینة شهر و اصول و شرایط ایجاد و حفظ آن انجام داده و دارای نظریات خاصی در زمینة نگرش به شهر و شهرنشینی است. موقعیت تاریخی او در فرهنگ اسلامی و شرایط اجتماعی وی در طول حیاتش و مراتب سیاسی‌‌ای که در طول زندگی پیمود، او را آماده ساخت تا بتواند تاریخ را به شکل یک رشتة علمی در آورد و دانش نوینی به نام جامعه‌شناسی پایه‌گذاری کند. او از این راه توانست تا به شهر و خصوصیات آن از ابعاد گوناگون نگاهی نو و کاملاً دگرگون بیندازد که پیشینیان وی هرگز قادر به انجام چنین کاری نبودند. او نمونة مورخی است که با تفسیر وضع موجود درصدد دریافت بهتر اوضاع گذشته برآمد و متقابلاً برای فهم بهتر حال به کنکاش در گذشته پرداخت و به این ترتیب همواره سیالیت و انعطافی کارآ در آثار وی ملاحظه می‌شود.
در مقالة حاضر - که قصد انجام آن به‌وسیلة نگارنده سطور است - دیدگاه «ابن خلدون» در زمینة خصوصیات اخلاقی شهروندان مورد نقد و بررسی و تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت. و امید است در پایان بتوان به جمع‌بندی مشخصی در این زمینه دست یافت.

1ـ طرح مسأله
در زمینه بررسی افکار و آثار دانشمندان، اعم‌از فقها، عالمان علوم تجربی و علوم اجتماعی، باید قبل از هر چیز به شرایط اجتماعی، سیاسی، زمانی و مکانی آن‌ها آگاهی یافت تا بتوان در مورد هر کدام از آن‌ها به نتیجه‌گیری مشخص و قابل اعتباری دست یافت. ابن خلدون و بررسی آثار و اندیشة او نیز از این امر جدا نیست؛ بنابراین تنها هنگامی امکان غور در عمق نظریات و جهان‌بینی وی وجود دارد که بتوان شرایط زمانی او را به درستی تحلیل، تبیین و درک کرد.
ابن خلدون درپی گذشت حوادث گوناگون بر وی و نیز مطالعات خویش، به تعریفی خاص از تاریخ می‌رسد که آن را بدین‌گونه توضیح می‌دهد: موضوع اصلی تاریخ عبارت‌است‌از فهماندن حالت اجتماعی انسان، یعنی تمدن و پدیده‌هایی که به‌طور‌طبیعی به آن وابسته هستند. وی قصد دارد تا با ارائة یک تئوری‌عام، حوادث متعدد را در دوران‌های مختلف - چه در گذشته، چه در آینده - قانونمند و آن‌ها را به‌صورت علت و معلولی بیان کند. این کار بزرگ در معروف‌ترین اثر او «المقدمه» - که بی‌تردید و به زعم بیشتر اندیشمندان علوم‌اجتماعی یکی از شاهکارهای به یاد ماندنی قرون وسطا در زمینة جامعه‌شناسی می‌باشد - نظم و قوام یافته است.
ابن خلدون در کتاب «المقدمه» شیوة جدیدی را برای نگارش وقایع به‌کار گرفته‌است و از راه آن نشان می‌دهد که وی برای درگیری‌های‌ طبقاتی هیچ اهمیتی قایل نیست؛ بلکه بر عوامل سازنده و پدید آورندة آن حوادث انگشت می‌گذارد و کوشش فراوانی دارد تا آن‌ها را با محک تجربه و آزمایش بسنجد و از آن میان به صحت و سقم آن‌ها پی‌برد. مفهومی که او از تاریخ در ذهن دارد، تبیین وقایع به‌صورت کنش و واکنش زا راه رابطة متقابل انسان با محیط اطراف خود است؛ بنابراین شهر که تمامی این کشمکش‌های فیزیکی و فکری انسان در آن شکل می‌گیرد و در طول زمان و به مرور متحول شده و اثرات انکارناپذیری را در کالبد آن بر جای می‌گذارد، محیطی مصنوع است که به‌وسیلة انسان ساخته و آماده شده و در طی تاریخ رشد یافته است و در نهایت پس از بلوغ رو به زوال می‌نهد.
از این خاستگاه فکری است که ابن‌خلدون نگاه نافذ و جستجوگر خود رامتوجه پدیدة شهر و مفهوم شهروند می‌کند و در این زمینه تا بدان‌جا پیش می‌رود که به‌کلی شهر را تکفیر و از آن به‌عنوان محل فساد و تبهکاری یاد و ساکنان آن را فاقد هرگونه ارزش‌های اخلاقی معرفی می‌کند.
با توجه به نکات بالا می‌توان چنین گفت که بررسی و کشف آرا و افکار ابن خلدون و نقد نظریات وی، زمینة فکری و جهان‌بینی بس عمیقی را به ما می‌دهد، به شکلی که در پس آن، امکان راهیابی به علل عقب ماندگی اکثر قریب به اتفاق کشورهایی را فراهم می‌کند که امروزه در وضعیت فلاکت باری به‌سر می‌برند. بدین سبب مطالعة آثار ابن خلدون را نباید روی‌برتافتن از دانش عصر حاضر تلقی کرد. برعکس ما از راه شناخت این گونه آثار می‌توانیم تحلیل عمیق خود را بارة مسائلی که امروزه کشورهای عقب مانده با آن دست به گریبان هستند، توسعه دهیم.
کار بزرگی که ابن خلدون انجام داده آن است که نهادهای قرون وسطایی را که در سیر تحول اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جوامع عصر خویش چالش به‌وجود آورده و تاثیر عمیقی بر آن‌ها نهاده‌اند، تبیین و معرفی کرده است. در این زمینه‌ بیان این نکته ضروری است که هرچند نظریات ابن خلدون به محیط شمال افریقا اختصاص دارد، ولی به سبب سیالیت تفکر او، ویژگی‌ها و چارچوب نظری اندیشة وی، واجد معنا و ارزش جهانی در هر برهه‌ای از زمان و در مکان‌های متفاوت خواهد بود.
موضوع دیگری که در این میان ‌باید مدنظر قرار گیرد، این است که مطالعه و نقد نظریات ابن خلدون بر پایة مفاهیم امروزی و در ارتباط با مسائل عصر حاضر دلیل این امر نیست که بخواهیم در ترکیب نظام فکری ابن خلدون دست برده و در آن تغییراتی اعمال کنیم؛ بلکه هدف اصلی از نقد و بررسی آثار ابن خلدون، یافتن معانی واقعی مفاهیم گوناگون و جهان‌بینی وی در برخورد با پدیده‌های مختلف است تا بتوان میان وجوه مختلف تفکر وی، رابطة علمی برقرار کرد. بدین سبب باید از طریق راهیابی به چارچوب نظری اندیشة ابن خلدون و تفسیر معانی گوناگون زندگی انسان نزد وی بتوان به نقد اخلاق شهروندان از دیدگاه نامبرده دست یافت.
به بیان دیگر قبل از هر چیز باید به این پرسش پاسخ داد که آیا ابن‌خلدون نظریه جامع و مشخصی را درزمینة پدیدة شهرنشینی و خصوصیات اخلاقی شهرنشینان آن ارائه کرده است یا خیر؟ پاسخ به این پرسش، ستون فقرات اصلی تحقیق حاضر را تشکیل می‌دهد و غفلت از آن در حکم، محکوم کردن خود، به بیراهه رفتن و جهل کامل نسبت به اندیشة ابن‌خلدون است.
در پاسخ‌گویی به پرسش‌ بالا معضلی اساسی وجود دارد که باید به آن اذعان کرد؛ زیرا با بررسی آثار و نوشته‌شده در زمینة نقد افکار ابن‌خلدون در می‌یابیم که بیشتر نقادان و مفسران آثار وی، موفق به اشراف بر تمام مفاهیم اثر او نشده‌اند و اغلب محققان و کاوشگران، اثر یکپارچة او را تکه‌تکه کرده و بر حسب علایق خاص خود یا به اقتضای رشتة علمی خویش به تحلیل انتزاعی و نقد جنبه‌هایی از آن پرداخته‌اند و نتیجه آن شده است که توده‌ای انباشته از مطالعات و مقالات بی‌شمار فراهم آید که هرچند از زاویه‌ای خاص سودمند است، ولی بسیاری از آن‌ها اندیشة واقعی ابن‌خلدون را تحریف کرده و از شناخت معنای اجزای تفکر او در داخل یک واحد کل عاجز مانده‌اند. حتی مطالعاتی که دربارة کل «المقدمه» صورت گرفته‌است، از این عیب برکنار نبوده و تنها امتیاز آن‌ها بر مطالعات دیگر، تعدد موضوعات مورد بررسی است.
به طور کلی در بررسی آثار مذکور، هیچ ردپایی دال‌بر کشف روابط عمیقی - که استخوان‌بندی «المقدمه» را تشکیل ‌دهند - نمی‌یابیم؛ به عبارت دیگر نقص بزرگ بیشتر مطالعات انجام شده در این است که از اثر «المقدمه» تنها به برداشت بخشی از آن بسنده کرده‌اند. در صورتی که مقدمه به عنوان یک کلیت باید مورد سنجش و تحقیق قرار گیرد و اگر در تمامیت آن کنکاش و تحلیل صورت پذیرد، پاسخی برای یک مسأله اساسی به دست خواهد آمد و آن، جوابگویی و شناخت و نقد عناصر اصلی تشکیل دهندة چارچوب اندیشه ابن‌خلدون است و دقیقاً همین خصیصه است که بیشتر محققان از آن غافل مانده یا آن را درنیافته‌اند و درنهایت چون نتوانسته‌اند بر آن کلیت دست یابند، قادر به کشف کانون مولد آن هم نشده‌اند؛ بنابراین دو عمل مذکور کاملاً به هم پیوسته است و درک یا عدم درک یکی، موجب فهم یا عدم فهم دیگری است. علت اساسی‌ای که این‌گونه تحلیل‌ها در بررسی آثار ابن‌خلدون به کار گرفته نشده آن است که محققان به اندازة کافی توجه خود را بر مشخصات و شرایط اجتماعی و سیاسی دوران زندگی مولف - که در آن کوران فعالیت فکری شدیدی داشته - متمرکز نکرده‌اند.
با بررسی زندگی ابن‌خلدون در طی سال‌های 762 تا 776 هـ.ق یعنی اوج شکوفایی فکری او، شاهد پیدایش، تداوم و تکامل نسبی در اندیشه وی هستیم و دقیقاً در این دوران است که مقدمه به رشتة تحریر درآمد و از آن طریق ابن‌خلدون در حیات سیاسی- اجتماعی افریقای آن زمان، نقش بلامنازعی یافت؛ بنابراین بسیار ضروری خواهد بود که تحقیق خود را با بررسی روند کلی اندیشة ابن‌خلدون و نحوة تکامل آن آغاز کنیم، سپس به نقد مفهوم شهر و اخلاق شهروندی از منظر فکری وی، نگاه افکنیم و خصوصیات آن را مورد کنکاش قرار دهیم. بدین جهت مطالعة عوامل اجتماعی و سیاسی، به ویژه روانی - که احتمالاً در اندیشه ابن‌خلدون موثر بوده است - یکی از ضرورت‌های اساسی در انجام امر تحقیق است؛ به عبارت دیگر باید از پس واقعیت‌های موجود در زمان زندگی ابن‌خلدون، معانی نهفته در آن را بیرون کشید و این یکی از شروط لازم برای پژوهش در زمینه افکار دانشمندان مختلف نظیر نامبرده است.

2ـ شرایط اجتماعی و سیاسی زندگی ابن‌خلدون و معرفی المقدمه
ابن‌خلدون دوران پرفراز و نشیبی را در طول عمر خود سپری کرده‌است. او در سال 732 هـ.ق مطابق با (27 مه 1332 م) در تونس و در خانواده‌ای اندلسی متولد شد. خاندان پدری او همواره در مناصب مختلف دولتی نظیر: وزارت، ریاست و وکالت نقش عمده‌ای در شکل‌گیری دولت‌های وقت داشته‌اند. ابن‌خلدون از دوران کودکی به‌سبب حضور در مجالس پدرش همواره دو احساس کاملاً مغایر رادر خود تقویت کرد: شیفتگی به جاه و مقام و دلبستگی به مطالعه و کسب دانش.(2ص28)
تحصیلات آغازین ابن‌خلدون دررشته علوم دینی و فلسفی و نوشته‌های او دربارة این علوم، زمینه‌های حرفه آینده او را فراهم کرد.
ابن‌خلدون در عصری زندگی می‌کرد که جامعه دچار تغییرات همه‌جانبه بود. بیماری طاعون و جنگ، دو عنصر اصلی این تغییرات بوده‌اند؛ به همین جهت طاعون و جنگ در زندگی سیاسی و اجتماعی وی نقش انکارناپذیری ایفا کرده‌است.
او با توجه به سفرهای پی‌درپی و نقل مکان‌های متعددی که طی چهار دهة‌نخست عمر خود انجام داده بود، توانست اطلاعات جامع و ذی‌قیمتی در بارة فقه، تاریخ، ادب، فلسفه، کلام و اصول به دست آورد.
افزون‌بر آن، حوادث سیاسی اتفاق افتاده در طول زندگی وی سبب شد تا تحولی جدید در نگرش او نسبت‌به اوضاع دائم‌التغییر اجتماع پدید آید؛ به‌عبارت‌دیگر ابن‌خلدون به علت سرگشتگی در فهم عوامل اجتماعی نتوانست به شناخت صحیح جامعة خود نایل شود؛ بدین جهت دچار عزلت و گوشه‌نشینی گردید و تا مدت‌ها خلوت اختیار کرد. این‌ گوشه‌نشینی منجر به تفکر و تحقیق او دربارة اوضاع سیاسی و روند علم در آن زمان گردید. چهار سال تنهایی در قلعة سلامه (ایلات وهران در کشورکنونی الجزایر) یکی از درخشان‌ترین دوره‌های زایش اندیشه اجتماعی در تاریخ اسلام است. او خود دربارة آن روزها می‌نویسد:
«در آن قلعه فارغ از کلیة مشاغل و اعمال اقامت گزیدم و هنگام اقامت در آن به تالیف این کتاب آغاز کردم و مقدمة آن را بدین شیوة شگفت در آن عالم به تنهایی تکمیل کردم؛ زیرا در این ایام، مطالب بسیار بر فکر من هجوم آورد و من زبده و چکیدة آن‌ها را در این تالیف آوردم.» (2 ص 64)
با مطالعه و بررسی آثار به جای مانده از ابن‌خلدون درمی‌یابیم که او سخت مجذوب علوم عقلانی بوده و این امر عمدتاً ناشی از واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی آن زمان از یک سو و اندیشه‌های سیاسی و تفکرات وی در منطق و علوم دقیقه از سوی دیگر است. بدین‌ لحاظ در تفکرات سیاسی ابن‌خلدون هیچ نوع بیان آرمانی مشاهده نمی‌گردد؛ زیرا او ‌به‌رغم آن همه ناملایماتی که از جوامع دوران خود دیده بود، دربرابر سازمان‌های بنیادین اجتماع به هیچ‌وجه موضع مخالفی احراز نکرد؛ به عبارت بهتر واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی موجود در آن زمان با آرمان‌های مذهبی یا فلسفی اجتماعی در هیچ یک از کتب ابن‌خلدون با هم مقایسه نشده است. افزون‌بر آن در زمینة نقد تفکرات وی می‌توان چنین عنوان کرد که نامبرده به‌علت کاوش در آثار گذشتگان و کندوکاو در رشته‌های مذکور دریافته بود که دانشمندان پیشین تنها به صورت گذرا و نه عمیق به تحلیل و بررسی حوادث گوناگون و علت وقوع آن‌ها پرداخته‌اند. از این جهت ابن‌خلدون درصدد برآمد تا علم جدیدی را پایه‌گذاری کند که بتواند علت غایی مسائل مختلف را تبیین کرده و حوادث گوناگون را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل عمیق قرار دهد؛ زیرا مسألة اصلی او، چرایی تغییر ساختار اجتماعی جامعة دوران خویش و یافتن پاسخ آن است.
با توجه به مطالب پیش‌گفته می‌توان دوران حیات اجتماعی وی را به سه دورة کلی تقسیم کرد؛ به عبارت دیگر زندگانی عملی و فکری ابن‌خلدون پس از دوران تحصیل از تاریخ ورود او در عرصة اجتماعی به سه دورة اساسی تقسیم می‌شود:
دوره اول: دوران فعالیت‌های سیاسی وی در بلاد مغرب که بیش از بیست سال (1374-1352 میلادی) ادامه یافته است.
دوره دوم: روزگ-ار گوشه‌نشینی و اندیشه و تالیف «المقدمه» در قلعة ابن‌سلامه در نزد اولاد بنی عریف که فقط چهار سال (1396-1374 میلادی) به‌طول انجامیده است.
دوره سوم: ایام اشتغ-ال وی به تدریس و امور قضایی همراه با مراجعه و تجدید نظر در تالیفات خویش که مدت آن هیجده سال بوده است؛ (1406-1378 م) هرچند دورة انزوای وی در مقایسه با دو دورة دیگر بسیار کوتاه بود، ولی همین چند سال در حقیقت نقطه تحول بسیار مهمی در زندگانی وی به شمار می‌رود.

                            
خصیصة مطالعات دینی و فلسفی ابن‌خلدون نشان می‌دهد که وی همواره با مسألة اساسی اندیشة اسلامی، یعنی روش اهل سنت و فلاسفه برخورد داشته و از این راه کوشیده است. تا بین شریعت و تعقل، رابطه‌ای منطقی و اصولی برقرار کند؛ زیرا تحصیلات آغازین او در علوم فلسفی، این مهم را به وی آموخته بود که درک هر موضوع مستلزم تحقیقی است که یا گذشتگان انجام داده‌اند یا از راه تجربة شخصی به‌دست می‌آید؛ در نتیجه ابن‌خلدون دریافت که باید علم تازه‌ای پایه‌گذاری کند تا به این مسأله بسیار مهم بپردازد. وی دو سال از عمر خود را در قلعة ابن‌سلامه صرف تدوین و تبیین این امر کرد و آن را «علم العمران» نامید. ابن‌خلدون علم عمران را به لحاظ موضوع جدید و حیطة آن، از سایر علوم متفاوت دانسته‌است و از دانش زمان خویش نیز متمایز می‌کند. وی می‌گوید:
«دایرة آن را در میان علوم توسعه بخشیدم و گرداگرد آن را دیوار کشیدم، آن را از علم‌ها جدا ساختم و اساس آن را بنیان نهادم.» (2 ص 9)
«ابن‌خلدون مدعی است که مؤسس «علم‌العمران» فقط او است و قبل از وی هرگز این علم مطرح نشده‌است. بنابراین علم عمران به هیچ‌وجه بخشی از علوم دیگر به حساب نیامده و موضوع آن مورد توجه دیگر اندیشمندان قرار نگرفته است.
و باید دانست که سخن راندن درباره این هدف، نوظهور و شگفت‌انگیز و پرسود است و آگاهی بر آن در نتیجه تحقیق و ژرف بینی من است.»(2 ص 69)
ابن خلدون پس از مدتی به این جمع‌بندی رسید که حیطة انتخاب شدة او برای بررسی اوضاع تاریخی، محدود و کاملاً ناکافی است. بدین سبب طرح کتاب مورد نظر را توسعه داد و درپی آن به نگارش تاریخ عمومی برای جهان پرداخت؛ ولی‌ کتاب مذکور دارای یک مقدمه بود که اصلی‌ترین بخش آن را تشکیل می‌داد. پیش‌نویس اصلی مقدمه بدون تغییر یا با مختصر تغییری به اول کتاب الحاق گردید تا مقدمه‌ای کلی برای تمام کتاب باشد. با بررسی اثر مذکور از لحاظ شکل و دسته‌بندی در می‌یابیم که مقدمه مشتمل بر سه کتاب است. دو کتاب اول بین سال‌های 1375 تا 1378 میلادی نگاشته شد‌ه‌است. کتاب سوم حدود ده سال بعد به رشتة تحریر درآمد.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مقدمه - که آن را در میان سایر کتب به جای مانده از گذشته برجسته و ممتاز می‌سازد - پایه‌گذاری دانشی نوبنیاد و مستقل است که ابن‌خلدون هدف خود را از نگارش کتاب مذکور، دستیابی به آن می‌داند و می‌گوید:
«این شیوه خود دانش مستقلی است؛ زیرا دارای موضوعی است که همان عمران بشری و اجتماع انسانی است و هم دارای مسائلی است که عبارت از بیان کیفیات و عوارضی است که یکی پس از دیگری به ذات و ماهیت عمران می‌پیوندد و این امر، یعنی داشتن موضوع و مسائل خاص از موضوعات هر دانشی است و معنای علم همین است.» (2 ص 69)
آن‌چه ذهن هر خواننده‌ای را در طول مطالعة کتاب مذکور به خود جلب میکند، این نکته است که ابن‌خلدون در بیان علم مذکور، نخست از بیان ویژگی‌های تاریخ شروع و به مرور آن را علم عمران نامگذاری کرده و در پایان به جامعه‌شناسی گرایش‌ یافته‌است. به هر حال در سراسر مقدمه، قصد اصلی او، توضیح و تبیین فلسفة تاریخ است؛ بدین‌سبب می‌توان گفت که جان مقدمه را اندیشة تاریخی ابن‌خلدون - که در واقع نقطة تلاقی جریان تجربة سیاسی و جریان اندیشة فلسفی او است - تشکیل می‌دهد و این دو جریان، مکمل یکدیگر در تصمیم او برای نگارش یک تاریخ عمومی شده‌اند؛ بنابراین با مطالعة دقیق متن مقدمه می‌توان دریافت که متن مذکور با توجه به محتوا، روش و نحوة تحلیل، مبتنی بر بیان تحلیلی پدیده‌های تاریخی است که در پایان به سوی جامعه‌شناسی سوق می‌یابد. بدین لحاظ ابن خلدون در تدوین مقدمه، گاه مطالبی را اظهار کرده‌است که در تقابل با یکدیگر قرار دارد و این یکی از معضلات کتاب «المقدمه» است.
از دیگر انتقاداتی که بر تفکر ابن‌خلدون وارد است، عمده کردن نگرش خویش به جهان خارج، درست دانستن آن و مردود شمردن آرا و افکار دیگران است؛ زیرا به نظر او همواره آن‌چه در واقع روی می‌دهد، ملاک عمل است.
سبک نگارش مقدمه سبکی است مستقیم و عاری از تکلف که مبتنی بر بررسی و تجزیه و تحلیل پدیده‌های تاریخی است. وی دربارة تالیف مقدمه می‌گوید:
«یک برنامة تحقیقی بدیع در پیش گرفتم و شیوه جدیدی برای نگارش تاریخ بکار بردم. راهی که در پیش گرفته‌ام موجب شگفتی خواننده می‌شود و رویه و نظام تحقیقی من خاص خود من است.»(2ص7)
بنابراین دررابطه با نقد و بررسی «مقدمه» همواره اصلی‌ترین نکته‌ای که باید مدنظر قرار گیرد، شیوه بیان مفاهیم گوناگون ازسوی مولف آن است؛ زیرا وی برای هر کدام از کلمات به‌کار برده شده مفهوم ویژه‌ای را در ذهن خود پرورانده که اگرچه نمی‌توان به‌صورت قطعی و دقیق به آن‌ها دست یافت، ولی از راه بررسی و غور در افکار نامبرده امکان آن وجود دارد که تا حد زیادی به مفاهیم آن لغات و واژه‌ها نزدیک شد و بدین‌سان تا مقدار قابل ملاحظه‌ای به شناخت افکار و عقاید وی نایل آمد.

3ـ نقد پدیدة شهرنشینی‎ و خصوصیات‎اخلاقی شهروندان از دیدگاه ابن‎خلدون
ابن‌خلدون در «المقدمه» به تفصیل دربارة شهر و ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و فیزیکی آن و انعکاس کالبدی عوامل مذکور سخن رانده و براساس وضعیت موجود شهرها در آن زمان به تبیین اصولی متعدد در زمینة احداث آن‌ها پرداخته است. با مطالعة کتاب «مقدمه» همواره به دو کلمه مترادف برمی‌خوردیم که در معنا مختلف هستند. این دو کلمه یکی «عمران» و دیگری «حضارت» است. عمران از ریشة «عمر Amr » به معنای ساکن بودن در جایی، معاشرت‌کردن با کسی، مترقی‌شدن و کشاورزی‌کردن و عبارت است از کلیه پیشرفت‌هایی که در شهر در زمینه‌های علمی، صنعتی، اقتصادی، هنری نصیب انسان می‌شود. از این جهت به عقیدة نامبرده عمران به چند‌گونه است: «عمران البدوی» و «عمران الحضری». ولی حضارت از ریشة «حضر» است که ابن‌خلدون بیشتر از آن، مفهوم شهر و به خوی، اخلاق و آداب شهریان درآمدن و تیپ زندگی شهری را پذیرفتن و به تجمل و لوکس‌گرایی خو گرفتن تعبیر می‌کند. از مشتقات لغت مذکور کلمة «حضری» به معنای «شهری» و «حضور» به معنای «شهر» آمده‌است(27 ص4).
ابن خلدون معتقد است شخصیت افراد را نوع معیشت می‌سازد. وی از بسیاری جهات زندگی بادیه‌نشینی را مقدم بر شهرنشینی و عصبیه را ویژگی خاص مردم بادیه‌نشین می‌داند و می‌گوید: عصبیه جز در بادیه به‌وجودنمی‌آید و جز در آن‌جا هم نمی‌تواند زنده بماند. به اعتقاد ابن‌خلدون عصبیه عبارت است از: دلاوری، شجاع-ت، دینداری، اخلاق، پیوندهای خونی، روح آزادی، فطرت پاک و سالم، بزرگواری و بخشندگی، شهامت و بی‌باکی. (32 ص 63) وی معتقد است که چون محیط و نظام شهر سازگار با عصبیه نیست، پس عصبیه در شهر به‌تدریج ضعیف و در نهایت به‌کلی نابود می‌شود؛ ولی در این باره هیچ مصداق و معیاری از طرف او ارائه نمی‌شود و این از اشکال‌های اساسی وارد بر سیستم فکری مشارالیه است. از سوی دیگر یکی از ایرادات تفکر ابن خلدون، عدم انسجام مطالب ارائه شده در بارة یک موضوع واحد از سوی او است.
ابن‌خلدون نقش دین را در ایجاد دولت بسیار قوی می‌داند و می‌گوید «دین قدرت عصبیه را چند برابر می‌کند و در مقابل، زندگی شهری را عامل انحطاط و انقراض دین و دولت می‌داند. وی به نقش رهبری بسیار اهمیت داده و معتقد است نقش رهبر در تاسیس دولت و رونق تمدن معجزه‌گر است.» (2 ص 302)
عصبیت در لغت به معنای «تعصب» است که منسوب به خویشان و نزدیکان (عصبه) دانسته شده و بر این اساس وی معتقد است دولت و تمدن علت و معلولند؛ زیرا در بادیه مردم فقط به ضروریات بسنده می‌کنند و برای به دست آوردن آن می‌کوشند بنابراین تجمل پرستی در زندگیشان راهی ندارد؛ به همین سبب نمی‌توانند تمدن و عمران به‌وجود آورند. ولی به محض این‌که در شهر ساکن شدند، رفاه‌زدگی در زندگی آن‌ها سرایت می‌کند، در نتیجه نازپرورده می‌شوند و حس شجاعت در آن‌ها از بین می‌رود؛ همچنین شهرنشینان به سبب کافی‌نبودن درآمد به تقلب، فریب و نیرنگ متوسل می‌شوند، اخلاق آن‌ها متزلزل و دین فراموش می‌شود، فساد و هرج و مرج دولت را می‌پوشاند و تمدن به فنا می‌رود.
از دیدگاه او پدیده شهرنشینی، بیانگر تجمل‌خواهی و فراوانی عادات ظرافت‌جویانة جامعه- دولت است؛ از این رو است که شهرنشینی، پیش از آن‌که حاکی از جنبه‌های خوب زندگی اجتماعی پررونق رایج در شهرها باشد، نتیجة قابل نکوهش عادت به ناز و نعمت و تجمل و هوس‌های گوناگون است که در نهایت به فساد اخلاقی شهروندان می‌انجامد. با چنین مضمونی می‌توان دریافت که چرا بررسی پدیدة کلی «حضارت» در اندیشه ابن‌خلدون تا اندازه‌ای با بیزاری همراه است؛ ولی به جای آن‌که وی از راه نقد پدیدة شهرنشینی به فکر اصلاح آن برآید، برای یافتن نوعی کمال مطلوب از زندگی انسانی، کوچ‌نشینی را سفارش می‌کند.
ابن‌خلدون در «المقدمه» روابط جامعة کوچ‌نشین را با جامعة شهر‌نشین به دقت بررسی کرده است و خاطرنشان می‌کند که قبایل و جمعیت‌های بادیه‌نشین مغلوب شهریان هستند. علت این امر نیز اقتصادی است؛ زیرا بیابان‌نشینان برای کار شبانی و کشاورزی خود به وسایلی نیاز دارند که این لوازم صنایع دستی است و فقط در شهرها یا قصبات وجود دارد. از سوی دیگر بیابان‌نشینان ملزم به تبعیت از نظام مبادلة رایج و پرداخت‌های پولی هستند که در شهرها وجود دارد؛ و به‌همین‌سبب آن‌ها به مردمان شهرها نوعی وابستگی پیدا می‌کنند.
ابن‌خلدون برجنبة شهرنشینی از جامعة بوم‌نشین بسیار تاکید می‌کند تا رشته‌های تداوم موجود میان انواع جوامع مورد وصف خود را برجسته کند و نشان دهد که هر کدام از این جوامع دارای شاخه‌های متصل به هم، ولی متفاوت از لحاظ محیط و شرایط داخلی است.
«شهرنشینی به منزلة هدفی برای بادیه‌نشینان است که به سوی آن در حرکت هستند و هنگامی‌که به فراخی معیشت و توانگری می‌رسند، به عادات و رسوم تجمل‌خواهی و ناز و نعمت رو‌می‌آورند و آن وقت به آرامش و استقرار زندگی متمایل می‌شوند و به قیود شهرنشینی تن در‌می‌دهند. (2 ص 230)
از نظر ابن‌خلدون شهرنشینی بدین مفهوم، غایت وکمال عمران بشری است. ذکر این نکته ضروری است که در اصطلاح ابن‌خلدون، مفهوم عمران به معنای پویش فرهنگ یکجانشینی و حضاره به تمدن و اجتماع اطلاق گردیده‌است؛ زیرا بنا به گفته خود‌ وی:
«ابتدائاً اجتماع است که برای نوع انسان ضروری می‌نماید.» (2 ص 77)
ولی اجتماع ممکن است صورت‌های گوناگون به‌خود‌گیرد، می‌تواند تجمع برای یک همیاری ساده یا برای یک امر دینی و نیز برای گردهمآیی در بطن یک قبیله یا در محدودة یک شهر باشد. پس برای دربرگرفتن همة این صورت‌ها باید به مفهومی دیگر متوسل شد و این همان کاری است که ابن‌خلدون با انتخاب مفهوم «عمران» انجام می‌دهد. قابل توجه این‌که ابن‌خلدون در هیچ کجای «المقدمه»، مفهوم «مجتمع» را به کار نگرفته و از آن ذکری به میان نیاورده است.
از حیث معنای لغوی، عمران به معنای محل مسکون، مزروع و حاصلخیز است و بدین جهت است که وی غالباً کلمات «عمران» و «اجتماع» را توأمان در یک عبارت به‌کار می‌برد. به‌طور عینی اجتماعات متعددی بر حسب ابعاد، نوع زندگانی یا سرشت تشکل وجود دارد؛ ولی ابن‌خلدون در این‌باره دو اجتماع کلی تشخیص می‌دهد: یکی اجتماع کوچ‌نشین یا عمران بدوی و دیگری اجتماع بوم‌نشین یا عمران حضری. از سوی دیگر نامبرده (شهری‌گری) را با عمران ممزوج کرده و لغت «حضاره» را که چیزی جز بیان نهایی و عام این تغییرات نیست، معرفی می‌کند. در واقع پدیدة شهرنشینی در اندیشه ابن‌خلدون برآیند نظریات گوناگون وی در زمینة تاسیس جامعه-دولت محسوب می‌شود.
ابن‌خلدون می‌گوید:
«نسبت دولت و ملک با عمران به‌مثابة صورت با ماده است. شکل و صورت است که با نوع خود وجود عمران را حفظ می‌کند. تصور دولت بدون عمران یا فرهنگ امکانناپذیر است و عمران یا فرهنگ بدون دولت و ملک محال، زیرا چون بشر فطرتاً متجاوز است به فرمانروا نیاز دارد. از اینرو یک سیاست اعم از شرعی یا پادشاهی بوجود می‌‎آید و این معنای دولت است. پس رابطه دولت با عمران رابطه صورت با ماده و کل با جزء است. بنابراین عمران یک کل است که مظاهر گوناگون آن از جمله دولت جزء آن هستند.» (36 ص 297)
هدف اصلی ابن‌خلدون از بیان چگونگی پیدایش و افول دولت‌ها، تبیین پدیدة شهرنشینی است؛ زیرا از نظر او انسان موجودی اندیشمند، اجتماعی؛ و تمدن‌ساز است که در رابطة مستمر با دیگران قرار دارد و این رابطة دوسویه به شکل‌گیری ساختار اجتماعی و سیاسی می‌انجامد؛ به‌عبارت ‌دیگر انسان مورد نظر وی، انسانی فرهنگ‌ساز است که اندیشة خویش را در تمامی اعمال خود به‌کار گرفته و در مقابل نیز به اعمال ارادی فکر و جهت می‌دهد. تفاوت اصلی ابن‌خلدون با دیگر متفکران در زمینة بررسی پدیدة شهر و خصوصیات شهروندان در این است که او یک مدینه فاضله‌باف یا یک ایدئولوگ نیست و برخلاف اتوپیست‌هایی نظیر: «توماس‌مور» و «ابونصر فارابی» که اتوپیا و مدینة فاضله خیالی می‌سازند، با حقایق و واقعیات طرف است و می‌کوشد تا به علل و ریشة پدیده‌ها پی‌برد و از آن‌ها چنان‌که هستند، نه آن‌چنان که باید باشند - سخن می‌گوید؛ ولی در بیان ویژگی‌های آن سخت در می‌ماند.
ابن‌خلدون بیشتر برای رساندن مفهوم تمدن، کلمة «عمران» را بکار می‌برد؛ چنان‌که می‌دانیم کلمة تمدن از ریشة «مدن» یعنی به شهردرآمدن است و واژة اشتقاق آن، مدینه به معنای شهر و تمدن به معنای شهرنشینی است؛ یعنی این‌که عمران و شهرنشینی لازم و ملزوم یکدیگر هستند. (2 ص 156)
از دیدگاه نامبرده محل استقرار شهر را مقاصدی تعیین می‌کند که باید از ایجاد آن حاصل شود؛ یعنی ارضای تجمل وآسایش و ایمنی که محل شهر می‌تواند این امیال را اقناع کند. با توسعة شهر و رونق آن، نظام اجتماعی جدیدی که با عمران‌های بدوی تفاوت اساسی دارد، به‌وجود می‌آید. مهم‌ترین خصیصة نظام اجتماعی جدید این است که قدرت و اهمیت عصبیت مبتنی بر خویشاوندی واقعی یا خیالی و زندگی مشترک و خانوادگی به طور نسبی رو به انقراض می‌رود. دولت حاکم می‌کوشد به جای روابط سنتی دستگاه دیوانی کارآمد را برای اداره کردن سازمان‌های گوناگون حکومت به‌کار گیرد.
در سیستم فکری ابن‌خلدون نوع زندگی، ثروتمندی و تجمل خواهی، رفاه، امنیت، تشکیلات جدید، محیط تازه و همة پدیده‌های شهرنشینی مرتبط با یک انسان بدوی، موجودی می‌سازد که خصوصیات وی به کلی با گذشته متفاوت است؛ از جمله این‌که:
1. خون پرستی در او تضعیف می‌شود.
2. به سبب کار در بازار و کارمند دولت بودن، رابطة او با قبیله‌اش فراموش می‌شود.
3. دلبستگی‌ها و تعلقات گذشته‌اش تضعیف می‌شود.
4. به سبب آمیزش با پول، ارزش‌های مادی جای اندیشه‌های معنوی را می‌گیرد.
5. به علت خو گرفتن به تجمل شهوت‌پرست شده و با اخلاق و دین غریبه می‌شود.
براین اساس انسان شهرنشین از خود بیگانه و ماهیتش دگرگون می‌شود. پستی‌ها و رذایل، صفحة پاک ضمیرش را می‌پوشاند و مذهب و اخلاقیات نیز - که انسان را از آلوده شدن به گناه و فسق باز‌می‌داشتند - در شهر از یادها می‌روند و فراموش می‌شوند. انسان شهرنشین به هیچ اصولی پایبند نیست تا از انجام جنایت و تجاوز و هتاکی او را باز دارد (2 ص 322) وی معتقد است که شهرنشینان کم‌کم شعائر وتعالیم مذهبی رافراموش ‌کرده ودستورات آن را زیرپا می‌گذارند. عصبیت برمبنای سود و منفعت‌پرستی شکل می‌گیرد و روابط خونی و عرق‌ملی و طایفه‌ای فراموش می‌شود. ابن‌خلدون در این راستا نیز اصلی‌ترین علت احداث هر شهری را تجمل‌خواهی بشر می‌داند و می‌گوید: «شهر برای اقناع بشر به تجمل، تهذیب و فراغت پدید می‌آید. این امیال ناگزیرهنگامی به انسان دست‌می‌دهند که نیازمندی‌های بدوی اوبرآورده شده‌اند؛ از این رو شهر هنگامی به‌وجود می‌آید که انسان‌ها قدرت تاسیس آن را داشته باشند.»
در زمینة نقد دیدگاه ابن‌خلدون نسبت‌به ساکنان شهر می‌توان چنین گفت که اصولاً نامبرده هیچ نوع ارزشی برای پدیده شهرنشینی قایل نیست و شهروندان را عمدتاً افرادی لاابالی و بی‌مصرف معرفی می‌کند که بیشتر آن‌ها انگل اجتماع محسوب می‌گردند. وی می‌گوید: «زیرا شهرنشینان در بستر آسایش و آرامش آرمیده و غرق ناز و نعمت و تجمل‌پرستی شده و در نتیجه خوی زنان و کودکان در آنان رسوخ یافته که باید خداوند خانه (رئیس شهر) متکفل امور آنان باشد. و به خود هیچ گونه اعتمادی ندارند و این خوی به‌مثابة سرشت و طبیعت ایشان شده است.» (2ص 235)
علاوه بر آن وی معتقد است که معمولاً در شهر اصل و نسب خانوادگی در طول زمان به‌علت امتزاج طبقات مختلف اجتماعی ازبین می‌رود؛ در نتیجه در شهر خانواده‌های اصیل و دارای اصل و نسب مشخص یافت‌نمی‌شود؛ بدین‌سبب ساکنان شهر را افرادی بی‌هویت، پست و فرومایه تشکیل می‌دهند که به هیچ روی نمی‌توان برای آن‌ها حقوقی قایل شد.
شهرنشینانی که دارای نسب صریح خانوادگی نیستند، ممکن نیست به طور حقیقی واجد خانواده باشند و اگر چنین توهمی بکنند از دعاوی بیهوده خواهد بود. (2 ص 254)
یکی دیگر از مواردی که ابن‌خلدون همواره در برخورد با شهر بر آن تکیه دارد، عدم توانایی شهروندان در زمینة برخورد با مسائل اجتماعی اطراف خویش است. از دیدگاه وی شهرنشینان توانایی برخورد با طبقة حاکمه و به‌تبع آن اصلاح در وضع موجود خویش را ندارند؛ بدین سبب نمی‌توان ایشان را انسان آزاده محسوب کرد؛ زیرا این‌گونه افراد همواره درگیر مسائل شخصی خویش هستند و معضلات و مسائل مذکور، مانع از شکل‌گیری روحیة آزادگی و جوانمردی در آن‌ها می‌گردد.
کسی که در شهر به هیچ رو دارای قدرتی نباشد، به وی توجهی نمی‌شود و قادر به انگیختن هیچ کس نخواهد شد و این‌گونه کسان شهرنشینان‌اند که دارای هیچ‌گونه قدرتی نیستند. (2 ص 256)
ابن‌خلدون برای رتق‌وفتق امور جامعه و مدیریت شهری فقط به استفاده از قوانین دینی بسنده می‌کند و آن‌ها را برای اداره شهرها کافی می‌داند؛ از این رو به هیچ وجه اعتقادی به تدوین قوانین و دستورالعمل‌هایی جهت ادارة بهتر امور شهر از طرف مردم و هیأت حاکمه ندارد؛ زیرا معتقد است که به‌کارگیری قوانین تنظیم شده از سوی بشر، زمینه را برای انجام فساد شهرنشینان فراهم می‌کند؛ در نتیجه شهر را به سوی نابودی سوق می‌دهد. ولی اشکال اساسی در این است که وی نمی‌گوید چه کسی و با چه ویژگی‌های باید اداره امور شهر را در دست گیرد.
البته خدای متعالی ما را از آن (قوانین بشری) در مذهب اسلام و در دوران خلافت بی‌نیاز کرده است؛ زیرا احکام شریعت در مصالح عمومی، خصوصی و آدا

/ 0 نظر / 128 بازدید