سازمان برنامه و بودجه وقت کاهش سهم ارزش افزوده بخش صنعت، افت سهم ماشین الات و تجهیزات صنعتی، وابستگی صنعت به خارج، کاهش بهره وری صنایع و تنزل سهم صنایع در صادرات را مهمترین نقاط ضعف صنایع در دولت موسوی اعلام کرد.
در گزارش پیوست قانون برنامه اول توسعه که به امضای اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس جمهوری وقت رسیده و توسط کارشناسان سازمان برنامه و بودجه وقت منتشر شده است، عملکرد اقتصاد کشور طی سالهای 57 تا 67 مورد بررسی قرار گرفت.
*ساختار صنایع کشور بافتی توسعه نیافته دارد
در بخشی از این گزارش که به عملکرد بخش صنعت در دولت موسوی می پردازد آمده است: ساختار صنایع کشور بافتی توسعه نیافته دارد. این توسعه نیافتگی در سهم پایین ارزش افزوده تولید صنعتی در محصول ناخالص داخلی کشور، سهم ناچیز صنایع سرمایه‌ای، بویژه ماشین آلات و تجهیزات کارخانه‌ای در تولید صنعتی، سهم محدود صنایع واسطه‌ای صنعتی در تولید صنعتی و عدم حضور و فقدان توان رقابت در بازارهای بین‌المللی و منطقه‌ای مشهود است.
سهم ارزش افزوده بخش صنعت در محصول ناخالص داخلی کشور در سالهای اخیر در بالاترین حد خود به 14.4 درصد در سال 1363 بالغ گشت. سهم مذکور در سال 1365 به 12.1 درصد کاهش یافته و برآوردهای موجود تداوم روند نزولی مزبور را نشان می‌دهد. ارزش افزوده بخش صنعت طی دوره 1362 - 1367 سالانه به طور متوسط (بد قیمتهای ثابت سال 1353)، 7.2 درصد کاهش یافته است.
سهم تولیدات سرمایه‌ای در ارزش افزوده بخش صنعت کشور، از 13.4 درصد در سال 1362 به بالاترین حد یعنی 15.2 درصد در سال 1363 رسیده و از آن پس بتدریج با روندی نزولی به حدود 7.4 درصد در سال 1367 کاهش یافته است.
*ارزش افزوده صنایع سرمایه‌ای سالانه 15.2 درصد کاهش یافته است
سهم ماشین الات و تجهیزات صنعتی که در فرایندهای بعدی تولید صنعتی نقش اساسی دارند در کل تولیدات صنایع سرمایه‌ای کشور از 41.8 درصد در سال 1362 به 45.3 درصد در سال 1365 و 49.3 درصد در سال 1367 افزایش یافته است که این افزایش در اثر کاهش شدید سهم صنایع وسایط نقلیه موتوری که فعالیت‌های آن عمدتا در سطح مونتاژ می‌باشد بوده است و نه لزوما تغییری اساسی و ساختاری در صنایع ماشین آلات و تجهیزات صنعتی.
از طرف دیگر، کل ارزش افزوده صنایع سرمایه‌ای طی دوره 1362 - 1367 سالانه به طور متوسط 15.2 درصد کاهش یافته است.
سهم صنایع واسطه‌ای در کل ارزش افزوده صنعتی کشور از 45 درصد در سال 1362 به 48.7 درصد در سال 1365 یعنی به بالاترین حد رسیده است. در سالهای 1366 و 1367 این رقم در سطح 47.5 درصد ثابت مانده است. اگرچه بالا بودن سهم مزبور در نگاه اول وضعیتی مناسب به نظر می‌رسد.لیکن سهم متوسط 15 درصدی ارزش افزوده سه رشته صنعتی اساسی، یعنی فلزات اساسی آهنی، فلزات اساسی غیرآهنی و مواد شیمیایی اساسی صنعتی در کل صنایع واسطه‌ای، که در اتصال حلقه‌های زنجیره‌ای کشور دارای نقش اصلی وتعیین کننده هستند پیوند ناچیز فرایند تولید صنعتی کشور را به مواد و منابع داخلی و میزان وابستگی شدید آن را به مواد واسطه صنعتی وارداتی نشان می‌دهد.
*اتکای تولید صنعتی به منابع مواد داخلی تنزل داشته است
در سال 1362 اتکای تولید صنعتی کشور به منابع مواد داخلی فقط 24 درصد بوده است. بیشترین میزان اتکای تولید صنعتی به مواد داخلی فقط 24 درصد بوده است بیشترین میزان اتکای تولید صنعتی به مواد داخلی در سال 1365 و معادل 32.5 درصد بوده که در سالهای بعد کاهش یافته و در سال آخر این دوره به حدود 31 درصد رسیده است. وابستگی تولید صنعتی به منابع مواد داخلی در صنایع سرمایه ای کمتر از سایر صنایع بوده و از 16.6 درصد در سال 1362 به بالاترین حد در سال 1364 یعنی 17.1 درصد رسیده و در سال پایانی دوره به 15 درصد تنزل پیدا کرده است. اتکای تولید صنعتی به منابع مواد داخلی و صنایع مصرفی از 29 درصد در سال 1362 به 35.6 درصد در سال 1365 بالاترین حد افزایش یافته و به 32.7 درصد در سال 1367 تنزل کرده است. این نسبت در صنایع واسطه‌ای از 22.1 درصد در سال 1362 به 30.6 درصد در بالاترین حد در سالهای 1365 و 1366 افزایش یافته و در سال 1367 معادل 31 درصد بوده است.
*بهره وری تولید صنعتی طی دوره 1362 - 1367 سالانه 1.9 درصد کاهش یافت
بهره وری تولید صنعتی طی دوره 1362 - 1367 سالانه به طور متوسط 9/1 درصد کاهش یافته و از 1567 هزار ریال در سال 1362 به 1424 هزار ریال در سال 1368 به قیمت‌ها ثابت 1361 تنزلی نموده است. کاهش بهره وری در صنایع سرمایه‌ای طی دوره مورد نظر سالانه به طور متوسط 1/9 درصد بوده و از 2097 هزار ریال در سال 1362 به 1344 هزار ریال در سال 1367 سقوط کرده است.
بهره وری در صنایع مصرفی طی این دوره کم و بیش ثابت بوده و از 1643 هزار ریال به حدود 1600 هزار ریال رسیده است. بهره وری در صنایع واسطه‌ای سالانه به طور متوسط 4/1 درصد کاهش یافته و از 1416 هزار ریال به 1319 هزار ریال تنزل یافته است.
سهم صادرات صنعتی که در سال 1357 به 30 درصد صادرات غیر نفتی کشور رسیده بود تا سال 1365 از 10 درصد بالاتر نرفت. افزایش صادرات کالاها و مواد اولیه صنعتی در سالهای اخیر نقش اساسی در افزایش سهم صادرات صنعتی در کل صادرات غیر نفتی کشور بازی نموده است. محدودیت‌های ظرفیت رقابتی محصولات صنعتی کشور در بازارهای بین المللی ترکیب نامناسب صادرات غیر نفتی به نفع صادرات مواد و کالاهای اولیه و دارای محتوای تکنولوژی پایین از ویژگی‌های تولید صنعتی و صادرات کالاهای صنعتی کشور می باشد.
* 9 عامل موثر در ضعف عملکرد بخش صنعت در دولت موسوی
در ادامه این گزارش به بررسی عوامل بیرونی و درونی موثر بر عملکرد صنایع در دولت موسوی پرداخته شد.
عوامل بیرونی موثر بر عملکرد بخش صنعت را علاوه بر مسائل ناشی از جنگ تحمیلی، تنگاهای ارزی و فقدان استراتژی مشخص توسعه می توان به شرح زیر خلاصه نمود.
- ادامه وجود جو عدم اطمینان و عدم تمایل به سرمایه گذاری صنعتی.
- فقدان یک نظام مناسب مالیاتی و مشوق توسعه تولید و سرمایه گذاری صنعتی.
- استمرار تنگناهای موجود ناشی از مقررات بازرگانی و کمرکی نامناسب.
- فقدان یک قانون کار جامع و مانع که ضمن حمایت از ارزش‌های نیروی کار، پویای روند رشد صنعتی کشور را نیز امکان پذیر سازد.
عمده ترین عواملی درونی موثر بر نارسایی های بخش صنعت را می توان به شرح زیر خلاصه نمود:
- وابستگی شدید فرایند تولید صنعتی کشور به داده های اولیه خارجی.
- وجود بی سوادی گسترده در میان نیروی کار محدودیت نیروی کار دارای آموزش عالی و ناهمگونی توزیع نیروی کار تحصیلکرده صنایع کور با توجه به ماهیت فعالیت ها در رشته های مختلف.
- روند رو به رشد فرسودگی ماشین آلات موجود و محدودیت فعالیتهای مربوط به بازسازی و جایگزینی آنها.
- پایین بودن سطح اطلاعات فنی در تولید صنعتی و فقدان مکانیزم‌های لازم برای ادغام دانش و اطلاعات فنی در فرآیندهای تولیدی و ارتقای تکنولوژیکی در صنعت.
- مدیریت ضعیف و کارایی محدود سازماندهی صنعتی کشور عدم کار برد فنون مدیریت تولید ساختار نامناسب مالی، کوچکی مقایس در بسیاری از واحدهای موجود و بزرگی بیش از حد مقیاس در بخشی دیگر بدون وجود ارتباطی مشخص و منطقی میان آنها.
منبع : صنایع نیوز